Yeraltı şehirleri rehberi: Derinkuyu, Kaymaklı ve ötesi

Kapadokya'nın en şaşırtıcı yanı yerin üstünde değil, altındadır. Peri bacalarının ve kaya kiliselerin altında, yumuşak volkanik taşın içinde oyulmuş koca bir şehirler ağı uzanır. Merdivenlerden aşağı indiğinizde dışarının sesi kesilir, hava serinler ve yüzyıllar önce burada yaşamış insanların günlük hayatı karanlıkta yeniden belirir. Bölgede bu tür yeraltı yerleşimlerinden birçoğu bulunur, ama ziyarete yalnızca birkaçı açıktır. Bu rehber, yeraltı şehirlerine gitmeden önce bilmeniz gerekenleri, nelere bakacağınızı ve dar yerlerde nasıl rahat edeceğinizi toplar.

Neden yerin altına inildi?

Yeraltı şehirlerinin kökeni tam olarak bilinmiyor; yumuşak tüf kayanın kolay oyulması, insanları yüzyıllar boyunca yeraltında depo, ahır ve barınak açmaya yöneltmiş. Bu mekânlar Bizans döneminde, özellikle bölgeyi tehdit eden akınlara karşı sığınak olarak yoğun biçimde genişletildi ve kullanıldı. Daha sonraki yüzyıllarda da zaman zaman barınak olmaya devam ettikleri anlatılır. Yeraltının bir başka avantajı da yıl boyu aynı serinlikte kalmasıdır; bu sabit ısı, yiyeceği ve şarabı saklamayı kolaylaştırır, yazın bunaltıcı sıcakta da kışın dondurucu soğukta da içeride hayat sürebilirdi.

Derinkuyu'nun, 1960'ların başında bir ev sahibinin kayıp bir tavuğu ararken evinin bodrumunda gizli bir odaya rastlamasıyla keşfedildiği anlatılır. Hikâyenin ayrıntıları değişse de ortak nokta aynıdır: üstünde yıllarca yaşayan insanlar altlarında koca bir şehir olduğunu fark etmemişti.

Yeraltında yaşam geçici bir sığınma düzeniydi, ama ayrıntılara bakınca neredeyse eksiksiz bir mahalle çıkar karşınıza. Depolarda tahıl, şarap ve yağ saklanırdı; ortak mutfaklarda yemek pişirilirdi; her katın havalandırması ayrıca düşünülmüştü. Girişlerin gizli tutulması, taş kapıların içeriden kapanması ve farklı katlara birden fazla yoldan inilmesi, bu şehirlerin bir plan dahilinde, uzun süre dayanmak üzere yapıldığını gösterir.

Derinkuyu: en derini

Derinkuyu yaklaşık 60 metre derinliğe iner ve yaklaşık sekiz katı ziyarete açıktır. Girişte genellikle ahırlarla karşılaşırsınız; hayvanlar yukarı katlarda, insanlar aşağıda tutulurdu. Daha aşağıda mutfaklar (tavanlarda is izleri görürsünüz), depolar ve şaraphaneler yer alır. Yuvarlak taş kapılar, geçitlerin yanında duvara dayalı durur ve yalnızca içeriden kapatılabilir; tehlike anında yuvarlanarak girişi mühürlerdi.

Derinkuyu'nun en akılda kalan ayrıntısı havalandırma bacasıdır. Aşağıya hava taşıyan, aynı zamanda su kuyularına da bağlanan bu uzun düşey kanal, bu kadar derin bir mekânın nasıl nefes aldığını gösterir. En alt katlardan birinde haç planlı bir kilise bulunur; bir de, rehberlerin okul ya da dinî öğretim mekânı olarak tanımladığı geniş bir oda. Bu odaları görmek, buranın sadece bir saklanma yeri değil, bir topluluğun yaşam alanı olduğunu hissettirir.

Kaymaklı: Nevşehir'e daha yakın, daha hareketli

Kaymaklı, Nevşehir'e Derinkuyu'dan daha yakındır ve en çok ziyaret edilen yeraltı şehridir. Ziyaret yolu işaretlidir ve geçitlerin birçoğunda tek sıra yürümeniz gerekir. Burada da taş kapıları, kilisesi, havalandırma bacaları ve geniş ortak odaları görürsünüz; hepsini birbirine bağlayan kıvrımlı yol, labirenti andırır. Yüzyıllarca basılmış taş zeminler parlak ve kaygan olabilir, adımlarınıza dikkat edin.

Hangisini seçmeli? Çoğu misafir için fark küçüktür; ikisi de aynı hikâyeyi anlatır. Derinkuyu biraz daha derin ve dikey, Kaymaklı biraz daha yatay ve kalabalıktır. Yeşil tur Derinkuyu'yu içerir; Kaymaklı'yı görmek isterseniz özel günlük tur ile rotaya ekleyebiliriz. Giriş ücretleri turun fiyatına dahildir, yani kapıda ayrıca bilet sırasına girmezsiniz; Müzekartınız varsa rezervasyonda belirtin.

Daha sakin seçenekler: Özkonak ve Mazı

Kalabalıktan kaçmak istiyorsanız iki küçük yeraltı şehri daha var. Avanos yakınındaki Özkonak, taş kapıları ve katlar arasında konuşmayı sağlayan ses boruları gibi ilginç ayrıntılarıyla bilinir. Ürgüp çevresindeki Mazı ise daha dar ve daha az ziyaretçi alan bir mekândır. Bu iki yer de zaman zaman bakım ya da yenileme nedeniyle kapalı olabilir; planlamadan önce güncel durumu bizden sorun. Özel bir rota için özel günlük tur uygun bir seçenektir.

Dar geçitler: kimler için, nasıl?

Yeraltı şehirleri herkes için kolay değildir. Tavanlar bazı yerlerde alçaktır ve eğilerek ya da çömelerek yürümeniz gerekir; merdivenler dik, bazı geçitler sıkışıktır. Klostrofobiniz varsa, ya da dizleriniz ve belinizle ilgili sorununuz varsa bunu rehberinize baştan söyleyin; dilediğiniz noktada geri dönebilirsiniz. Bu durumda Kırmızı tur daha rahat bir alternatif olabilir; iki turun farkını Kırmızı tur mu, yeşil tur mu? yazısında anlattık.

İçeri girince yön işaretlerini izleyin. Geçitler aydınlatılmıştır ama gölgeler çoktur; yan geçitlere ve kapalı bölümlere girmeyin, duvarlara ve kapılara tırmanmayın. Sabahın erken ya da öğleden sonranın geç saatleri genellikle daha sakindir; kalabalık grupların yoğun olduğu saatlerde dar yerlerde beklemeniz gerekebilir. Rehberinizin ardından ilerleyin ve grubu kaybetmeyin; bu mekânlarda kaybolmak kolay, bulunmak zordur.

• Ayakkabı: Tabanı tutan, kapalı, düz bir ayakkabı giyin. Taş basamaklar ıslak ve yıpranmış olabilir.
• Kıyafet: İçerisi yıl boyu serindir; ince bir ceket alın. Bol etek ve büyük sırt çantası geçitlerde sorun çıkarır.
• Çocuklar: Büyük çocuklar için bir macera; küçükler ve ürkek olanlar için bunaltıcı olabilir. Birlikte karar verin.
• Zaman: İçeride geçirilen süre genellikle yarım saat ile bir saat arasındadır. Acele etmeyin, dar yerlerde sıra bekleyebilirsiniz.
• Rehber: Yapıların ve tarihçenin anlamı, anlatıldıkça ortaya çıkar; mümkünse rehberli bir turla gidin.

Kapadokya'da pek çok şey dışarıdan, güzel görüntüler olarak yaşanır. Yeraltı şehirleri ise bedeninizle yaşanan bir deneyimdir: serinlik, taşın kokusu, dar bir geçitten geçerken sessizlik. İlginizi çektiyse bize yazın ya da doğrudan rezervasyon talebi gönderin.